Synkretyzm w literaturze. Sprawdź przykłady lektur na maturę rozszerzoną

Synkretyzm w literaturze to jedno z pojęć, które uczniowie poznają na zajęciach z języka polskiego i które obowiązuje ich przede wszystkim na maturze rozszerzonej z tego przedmiotu. Zrozumienie tego zjawiska i wyjaśnienie jego funkcji w dziełach literackich nie należy jednak do łatwych zadań. Szczególnie trudne może okazać się dobranie odpowiednich przykładów z lektur. Czym jest synkretyzm rodzajowy? Jaka jest rola synkretyzmu w literaturze?

Synkretyzm w literaturze i jego rola w utworach literackich. Co to jest synkretyzm rodzajowy?

Synkretyzm w literaturze to jedno z kluczowych zagadnień, które może pojawić się na maturze rozszerzonej z języka polskiego, co raz już miało miejsce podczas egzaminów w 2024 roku.

Synkretyzm w literaturze to zjawisko polegające na łączeniu w jednym utworze elementów charakterystycznych dla różnych rodzajów i gatunków literackich, a także stylów, konwencji czy nawet tradycji kulturowych. Oznacza to, że dzieło nie mieści się w sztywnych ramach jednej formy, lecz świadomie je przekracza, tworząc nową, bardziej złożoną jakość artystyczną.

W literaturze wyróżnia się przede wszystkim dwa podstawowe typy synkretyzmu:

synkretyzm rodzajowy – czyli łączenie w ramach jednego dzieła cech trzech głównych rodzajów literackich: liryki, epiki i dramatu (w utworze występują jednocześnie elementy narracyjne, elementy liryczne, a także rozbudowane partie dialogowe czy monologowe charakterystyczne dla dramatu);
synkretyzm gatunkowy – czyli łączenie w obrębie jednego dzieła różnych gatunków literackich (np. pieśń, ballada, sonet, powieść etc.).

Czasami synkretyzm rozumiany bywa także jako synteza sztuk, czyli łączenie różnych form sztuki w ramach jednego dzieła literackiego. Przykładem tego rodzaju synkretyzmu mogą być np. Dziady cz. III (poezja + muzyka na balu u Senatora), a także przede wszystkim Wesele Wyspiańskiego, gdzie autor – zgodnie z ideałami Młodej Polski – łączy skutecznie poezję, muzykę, malarskie obrazowanie dekoracji, taniec, tworząc dzieło wielowymiarowe i o wielu znaczeniach.

Synkretyzm pełni w literaturze wiele ważnych funkcji, które wpływają zarówno na formę, jak i na treść dzieła. Przede wszystkim umożliwia twórcom wyrażenie bardziej złożonych emocji i idei. Wychodzenie poza schematy kompozycyjne umożliwia skuteczniejsze oddanie sensów złożonej i skomplikowanej rzeczywistości.

Widać to szczególnie w literaturze romantycznej, której twórcy wierzyli, że otaczający nas świat jest na tyle zagadkowy, tajemniczy, skomplikowany, że wymyka się prostym, jednolitym opisom, nie da się go logicznie uporządkować. Utwory synkretyczne tworzone w tym okresie, np. ballady Mickiewicza, poprzez swoją niejednolitą budowę starają się oddać wielowymiarowość rzeczywistości i różnorodność ludzkich motywacji, wyborów. Najlepszym przykładem jest dramat romantyczny, czyli gatunek, który z założenia chce być niejednorodny i wymyka się standardowym klasyfikacjom, np. Dziady cz. III czy Kordian.

Zobacz też: Motyw przemijania w literaturze. Jak autorzy przedstawiają upływ czasu w swoich dziełach?

Gdzie znajdziemy synkretyzm w lekturach i jaka jest jego funkcja?

Kolejną istotną funkcją synkretyzmu jest przełamywanie schematów i konwencji. W wielu epokach literackich twórcy buntowali się przeciwko ustalonym zasadom, uznając je za ograniczające. Szczególnie widoczne było to okresie modernizmu i w romantyzmie, gdzie artyści dążyli do pełnej swobody twórczej i odrzucali klasyczne reguły kompozycji.

Utwór synkretyczny – przykłady literackie ze szkoły:

Przykład lektury synkretycznej	Elementy synkretyczne	Funkcja synkretyzmu w dziele
Dziady cz. III, Adama Mickiewicza	obok klasycznego dramatu mamy rozbudowane fragmenty liryczne, przypominające poematy, np. Wielka Improwizacja czy Widzenie ks. Piotra; W scenie więziennej pojawiają się pieśni, np. pieśń zemsty Konrada, a także bajka Goreckiego opowiadana przez Żegotę	ukazanie świata realnego i nadprzyrodzonego, pokazanie rzeczywistości w jej skomplikowanym wymiarze, wykraczającym poza sfery materialne
Ballady Adama Mickiewicza, np. Romantyczność, Lilije, Świtezianka	współistniejące elementy epiki (obecność narratora), liryki (język poetycki, nastrojowość, opisy emocji) i dramatu (rozbudowane partie dialogowe)	budowanie tajemniczej atmosfery; ukazanie tajemnic rzeczywistości (zjawiska nadprzyrodzone, moralność)
Pan Tadeusz, Adama Mickiewicza	poetycki i malarskie opisy, koncert Jankiela, barwne obrazowanie przyrody epopeja to utwór synkretyczny (łączenie elementów epiki (obecność narratora), liryki (język poetycki, nastrojowość, opisy emocji) i dramatu (rozbudowane partie dialogowe)	ukazanie bogactwa tradycji szlacheckiej, podkreślenie wyjątkowości szlacheckiego świata, a także idyllicznego charakteru ziemiańskiego życia
Wesele, Stanisława Wyspiańskiego	łączenie różnych form sztuki, tańca, muzyki, dekoracji, malarstwa (malarski opis dekoracji w didaskaliach + obrazy na ścianach bronowickiej chaty) oraz poezji	podkreślanie znaczeń symbolicznych i patriotycznego przesłania utworu; łącząc różne rodzaje sztuk, tworzy dzieło totalne, a jednocześnie przedstawia także złożony, pełny obraz społeczeństwa polskiego
Zdążyć przed Panem Bogiem, Hanny Krall	przykład synkretyzmu gatunkowego, łączy w sobie elementy reportażu, wywiadu, biografii i eseju	różnorodność kompozycji tego dzieła umożliwia próbę wyrażenia grozy powstania w getcie, sytuacji Żydów, tragedii Holocaustu, a także skomplikowany mechanizm ludzkiej pamięci
Konrad Wallenrod, Adama Mickiewicza,	synkretyzm rodzajowy: opisy poetyckie, subiektywizm, uczuciowość, ale jednocześnie obecność narratora i fabuły synkretyzm gatunkowy: fragmenty powieści przeplatane m.in. z pieśniami Wajdeloty, balladą Alpuhara	pokazanie rzeczywistości w jej skomplikowanym wymiarze, a także oddanie skomplikowanych dylematów moralnych, które przeżywa główny bohater