Zmęczone matki Meli Muter. Sto lat przed Instagramem namalowała macierzyństwo uczciwie

Zmęczone matki Meli Muter. Sto lat przed Instagramem namalowała macierzyństwo uczciwie

Ma zmęczone dłonie, opuszczone ramiona i brudną koszulę. Na kolanach trzyma dwoje dzieci, a na nogach nie ma nawet butów. Mela Muter namalowała ją w Paryżu około 1924 roku i nie dodała niczego, co by ten widok osłodziło.

Przejdź do wybranej części

Dziś takie kadry nazywamy „macierzyństwem bez lukru” i szukamy ich na Instagramie, między idealnym śniadaniem a rolką z pastelowego pokoiku. Muter robiła to sto lat wcześniej, olejem na płótnie. Jej obrazy wiszą teraz w Villi La Fleur w Konstancinie i warto je zobaczyć, choć na końcu artykułu ostrzegamy, czym to się może skończyć.

Matki, nad którymi trzeba się pochylić


Matki, nad którymi trzeba się pochylić

Urodziła się w Warszawie w 1876 roku jako Maria Melania Klingsland, od 1901 roku mieszkała w Paryżu. Jej koledzy szukali modelek w salonach: eleganckich, wystrojonych, pozujących w sposób zawodowy. Muter jeździła do Bretanii i malowała kobiety, którymi historia nie zamierzała zaprzątać sobie głowy.

To tam powstały jej pierwsze sceny macierzyństwa. Matki na obrazach Muter są ubogie i zmęczone, pochłonięte codziennym wysiłkiem, często przy chorym dziecku. Kolor jest płaski, kontur ciemny i mocny, kadr ciasny, co sprawia wrażenie bycia blisko tych kobiet. Widz ma wrażenie, jakby sam pochylał się nad kobietą zajętą dzieckiem.

Matki, nad którymi trzeba się pochylić

Na „Macierzyństwie” z około 1909 roku kobieta w zielonej sukni trzyma na kolanach dziecko w czerwonych skarpetkach. Nie patrzy na nas. Patrzy w dół, a jej otwarta dłoń leży bezwładnie na spódnicy.

Matka czy malarka

Muter wiedziała, o czym maluje. Jej jedyny syn, Andrzej, urodził się w 1900 roku, rok po ślubie z Michałem Mutermilchem. Niedługo potem rodzina wyjechała do Paryża.

Matka czy malarka

W Paryżu z uczennicy prywatnych akademii stała się wziętą portrecistką. Życie rodzinne układało się gorzej. Jeszcze jako mężatka związała się z poetą Leopoldem Staffem. Kiedy mąż się o tym dowiedział, postawił ultimatum: on i syn albo Staff. Wtedy wróciła do rodziny.

Później odeszła naprawdę. Rozwiodła się dla Raymonda Lefebvre’a, francuskiego działacza komunistycznego. To o takich wyborach pisze jej biografka Karolina Prewęcka w książce „Mela Muter. Gorączka życia”: dla syna malarka „starała się być najlepsza na świecie”, ale w imię własnej wolności podejmowała decyzje, których Andrzej nie rozumiał.

Muter była kobietą wyzwoloną, zanim to słowo weszło do codziennego języka. Zależało jej na synu, ale zależało jej też na sobie: na malowaniu, na miłości, na własnym życiu. Sto lat temu matce nie wypadało chcieć aż tyle.

Matka czy malarka

Grudzień 1924

W grudniu 1924 roku Andrzej umiera na gruźlicę kości. Ma 24 lata. Kuratorzy wystawy piszą, że od tej chwili w obrazach Muter czułości nie da się oddzielić od żałoby, a obecności dziecka od pamięci o jego utracie.

Bosa matka z początku tego tekstu powstała około 1924–25 roku, być może już po tamtej grudniowej tragicznej nocy. Ówczesna prasa nazywała jej obrazy „robotniczymi”, a postacie na nich uwiecznione nawet „proletariackimi madonnami”.

Nazwa jest trafniejsza, niż się wydaje. Muter świadomie sięga po najbardziej znane motywy sztuki religijnej: Pietę, Świętą Rodzinę, Madonnę z Dzieciątkiem, złożenie do grobu. Świętości nie szuka jednak w biblijnej scenerii, tylko w człowieku obok. Jej Madonna to zwykła pracująca kobieta, paryska robotnica w brudnej koszuli i z dzieckiem na ręku.

Grudzień 1924

Wiosna przychodzi mimo wszystko

Dwa lata po śmierci syna Muter maluje „Wiosnę” (1926). Znowu matka z dwojgiem dzieci, ale tym razem w polu, obok dwóch robotników rolnych uprawiających ziemię. Na jednym płótnie spotykają się dwie prace, które dają życie: rodzenie i wychowywanie dzieci oraz praca na roli.

Rok przechodzi od wiosny przez żniwa do zimy, życie od młodości do śmierci. Kuratorzy nazywają tę postać Wielką Matką: daje życie, ale nie może uchronić go przed przemijaniem. Trudno o lepsze określenie rodzicielstwa.

Wiosna przychodzi mimo wszystko

„Wiosna” wisi na wystawie w Konstancinie niedaleko bosej matki z 1924 roku i dobrze oglądać je razem. Tamta kobieta siedzi z dziećmi w ciasnym, ponurym kadrze, bez niczego wokół. Ta z „Wiosny” ma wokół siebie pole, ludzi i porę roku, która wróci.

Po dwudziestu latach Muter wyprowadziła w pole także bosą matkę. Na obrazie z lat 40. powtórzyła ją prawie bez zmian: ta sama niebieska spódnica, te same opuszczone ramiona, dwoje dzieci na kolanach. Zmieniła tylko tło. Kobieta siedzi teraz wśród natury i pracy w polu, a ponura scena zaczyna mówić o trwaniu.

Jej wioska dziecięca

Dzieci na obrazach Muter rzadko się bawią i rzadko pozują. Są skupione, poważne, czasem wycofane. W ich spojrzeniach widać zmęczenie albo niezaspokojoną potrzebę bliskości.

Jej wioska dziecięca

Malarka zmarła w Paryżu w 1967 roku, mając 91 lat. Całą swoją spuściznę zapisała francuskiemu stowarzyszeniu SOS Villages d’Enfants, które opiekuje się sierotami. Kobieta, która straciła jedyne dziecko, oddała wszystko cudzym.

Sto lat później zdjęcie niewyspanej matki w poplamionej bluzie zbiera w social mediach serduszka i komentarze „dziękuję, że to pokazujesz”. Muter za to samo dostała etykietę malarki proletariackich madonn. Jej obrazy mówią jednak to, co wciąż próbujemy sobie powiedzieć w socialach: zmęczenie (i przygnębienie, które może z niego wynikać) nie jest brakiem miłości. Jedno i drugie mieści się w tym samym kadrze.

Jej wioska dziecięca



I na koniec wspomniane ostrzeżenie. Wybierając się na wystawę z dzieckiem pamiętajcie, że sztuka inspiruje. Bądźcie gotowi na wielkie sprzątanie.

Jej wioska dziecięca

Szczegóły dotyczące wystawy

Przesuń tabelę w bok ↔

Tytuł

„Mela Muter. Współ-odczuwanie świata”

Miejsce

Muzeum Villa La Fleur, Konstancin-Jeziorna (we współpracy z Musée de Montmartre)

Termin

19 września 2026 – 28 lutego 2027

Godziny

czwartek, sobota, niedziela, 10:00–18:00

Kuratorzy

Ewa Bobrowska, Alice S. Legé, Artur Winiarski

Bilety

bilety.villalafleur.com (cena: 40 zł)