
„Ja jestem kontekstem”. Dorota Zawadzka kontra Podcastex. Czy po 20 latach wypada śmiać się z metod Superniani?
Spór o „Supernianię” przypomina, że sprzeciw wobec klapsów nie zamyka rozmowy o krzywdzie dzieci. Zasługi Zawadzkiej nie unieważniają pytań o upokorzenie przed kamerą i cenę telewizyjnej popularności, którą opisują uczestnicy. Argument „innych czasów” wymaga konfrontacji także z ich wspomnieniami.
Przejdź do wybranej części
„Takie to dziennikarstwo”. O co poszło?
W 209. odcinku „Podcastexu – podcastu o latach 90. i 00.” Bartek Przybyszewski i Mateusz Witkowski zajęli się polską edycją brytyjskiego formatu Supernanny. Program zadebiutował w TVN we wrześniu 2006 roku. Dwie dekady później podcasterzy nadali swojemu omówieniu jednoznaczny tytuł: „Superniania” – koszmarny program sprzed 20 lat.
Pełne nagranie możecie obejrzeć na youtube:
Przez ponad dwie godziny analizowali telewizyjne sceny, publiczne wypowiedzi Zawadzkiej i krytykę programu. Pełne nagranie jest dostępne na YouTube.
Zawadzka zareagowała kilkanaście godzin po premierze. W emocjonalnym wpisie zarzuciła autorom przede wszystkim brak kontaktu przed publikacją:
„Szkoda, że dwaj dzielni panowie nie zaprosili mnie do rozmowy, jestem chętna i gotowa. Odpowiem na każde pytanie. I nie będę »kręcić kota ogonem« – jak się podśmiewają. ;););) Żaden z nich nawet nie odważył się / mówią, że się boją / napisać do mnie maila lub zastukać tu na fb. Choć skrupulatnie policzyli moje posty na fb, »za dużo«, jestem bowiem klasyczną posterką… Aa i jeszcze, że mnie nie lubią… to też sporo wyjaśnia… Takie to dziennikarstwo”
Odcinka nie polecała, „bo głupi niestety”. O prowadzących napisała, że „nie wiedzą, ale »się domyślają«” oraz „dużo się śmieją, nawet rechoczą”.
Przybyszewski i Witkowski odpowiedzieli, że komentowali wyemitowany program oraz publicznie dostępne, autoryzowane wywiady psycholożki. Nie prowadzili śledztwa opartego na zakulisowych doniesieniach. Zarzut braku kontaktu skwitowali złośliwie:
„Oczywiście moglibyśmy skontaktować się z Panią w celu potwierdzenia, czy rzeczywiście powiedziała Pani daną rzecz w autoryzowanej rozmowie i czy wideopodcasty z Pani udziałem, na które się powołujemy, nie zostały wygenerowane przez AI. Wydaje nam się to jednak dość niefortunnym pomysłem na to, w jaki sposób dysponować własnym czasem”.
Przy zarzucie o „rechotanie” wbili szpilę wprost w metody wychowawcze znane z programu:
„Od dziecka wesołe z nas chłopaki. Może nawet trochę infantylne, nie przeczymy, zarazem jednak: odczuwamy ulgę, że nie natknęliśmy się na srogich wychowawców, którzy chcieliby wyrugować z nas ową wesołość w brutalny sposób”.
W kolejnej wiadomości Zawadzka złagodziła ton. Podziękowała za odpowiedź i przyznała, że emocje opadły. Przypomniała też swoją krytyczną ocenę programu: „wielokrotnie powtarzałam, że dzisiaj nie zrobiłabym go w takiej formie”. Podtrzymała jednak zarzuty dotyczące protekcjonalności i „karkołomnej strategii interpretacyjnej” w odgadywaniu jej dawnych intencji.
Nie zabrakło kolejnej uszczypliwości: „Domyślanie się cudzych intencji mężczyznom nie zawsze najlepiej wychodzi. Co zapewne może potwierdzić 100% kobiet ;)”. Jej zdaniem żart jest najlepszy wtedy, gdy śmieją się wszyscy, a nie tylko opowiadający.
Tyle internetowej potyczki. Przywołane w odcinku sceny znacznie trudniej zbyć dowcipem.
Dziecko do remontu i dramat w pustej wannie
Podcasterzy szeroko korzystają z badań dr Anny Golus i jej książki „Superniania kontra trzyletni Antoś. Jak telewizja uczy wychowywać dzieci”. Przyglądają się zarówno metodom Zawadzkiej, jak i telewizyjnej konstrukcji programu.
Jak wskazuje Golus, „Superniania” korzystała ze schematu makeover show: widz najpierw ogląda problem, później interwencję ekspertki, a na końcu przemianę. Podobnie buduje się programy o remoncie mieszkania, tuningu samochodu czy układaniu psów. Tutaj przedmiotem naprawy stawało się dziecko.
Krzykliwy montaż, dramatyczna muzyka i komentarze lektora przedstawiały je jako „małego potwora”, odpowiedzialnego za rodzinny chaos. W tej opowieści łatwo było zgubić jego emocje. Liczyło się przywrócenie dorosłym spokoju, jakby wystarczyło naprawić wadliwy sprzęt.
Najbardziej wstrząsają jednak sceny, w których dzieci tracą przed kamerami intymność.
Scena z 6-letnią Wiktorią: Kamera przez blisko cztery minuty (a w rzeczywistości na planie znacznie dłużej) filmuje nagą dziewczynkę siedzącą w pustej wannie. Dziecko płacze i krzyczy „zimno mi!”, podczas gdy stoi nad nim matka, operator kamery oraz Dorota Zawadzka, która kwituje rozpacz sześciolatki mianem „klasycznej histerii” i pozwala zakończyć tę torturę dopiero wtedy, gdy zmarznięta i upokorzona dziewczynka cichnie.
Pieluchy przed milionami widzów: W późniejszym programie Zawadzkiej w TVN Style („Na kłopoty Zawadzka” z 2012 roku) wyemitowano odcinek o moczeniu nocnym, w którym pokazano 5-letniego Sylwka wyśmiewanego przez bliskich przy zakładaniu pieluchy, matkę informującą przed kamerą, że chłopiec „zrobił kupę w majtki”, oraz zbliżenia kamery na podciągane pieluchomajtki,.
Karmienie na siłę: Z kolei w programie „Świat według dziecka” psycholożka, chcąc pokazać matce, jak czuje się jej zmuszana do jedzenia 5-letnia córka, na wizji wpychała dorosłej kobiecie jedzenie do ust, zamykając jej buzię i zatykając nos,.
W dyskusjach o sharentingu spieramy się dziś o publikowanie zdjęć dzieci i zasłanianie ich twarzy emotikonami. Na tym tle te telewizyjne sceny mrożą krew w żyłach. Płacz, nagość i problemy fizjologiczne trafiły przed wielomilionową widownię jako materiał edukacyjny.
Próba uruchomienia Supernanny w Portugalii w 2018 roku spotkała się z interwencją prokuratury. Po dwóch odcinkach zażądano ochrony wizerunku dzieci przez zamazanie twarzy i zmianę głosów. Program zniknął z anteny.
Karny jeżyk i wymuszone „przepraszam”
Przybyszewski i Witkowski dostrzegają również zasługi Zawadzkiej. W 2006 roku jednoznacznie sprzeciwiała się biciu dzieci, w tym „wychowawczym klapsom”, wbrew wciąż obecnemu przyzwoleniu na kary cielesne. Potrafiła też upomnieć się o przeciążone matki i wytknąć ojcom, że zostawiają partnerki same z wychowaniem.
Tym trudniej ogląda się sceny, w których sama ignoruje płacz i skargi dziecka. Symbolem jej metod został „karny jeżyk”: maskotka lub krzesełko, na którym dziecko miało siedzieć w odosobnieniu tyle minut, ile ma lat.
W przywołanej historii trzyletniego Patryka chłopiec po długim płaczu zaczyna zasypiać ze zmęczenia. Zawadzka nadal domaga się przeprosin. Instruuje matkę: „Podnieś go i postaw go przed sobą, żeby sprowokować ruch, żeby on tam nie zasnął”.
W innej scenie przytrzymywany za ramię trzylatek skarży się: „Boli mnie”. Słyszy odpowiedź: „Nic cię nie boli, bo ja ci nic nie zrobiłam”.
To właśnie takie fragmenty sprawiają, że „karny jeżyk” trudno tu potraktować jako niewinną chwilę na uspokojenie. Dorosły oczekuje określonej reakcji, a płacz, zmęczenie czy skarga na ból nie kończą interwencji. Przeprosiny stają się zadaniem do wykonania.
Co zostało uczestnikom po programie?
W 2024 roku na kanale YouTube „Nie wiem, ale się dowiem” ukazał się wywiad z Różą, uczestniczką „Superniani”. W programie wystąpiła jako kilkulatka. Za udział rodzice otrzymali około 5000 zł.
Róża opowiadała o stresie związanym z produkcją i brakiem możliwości wycofania się z umowy. W jej ocenie doprowadziło to do rozwodu rodziców. Mówiła też o wyalienowaniu, komentarzach i drwinach rówieśników, które wiązała z własnymi myślami samobójczymi.
Gdy jej relacja nabrała rozgłosu, Zawadzka odpowiedziała na Facebooku. Wspomniała spotkanie po latach i napisała, że Róża „ma pełne prawo do swojej interpretacji”, choć ona sama zinterpretowałaby wydarzenia inaczej. Zakończyła uściskami. Trudno o bardziej gorzki przykład przeprosin, które przeprosinami nie są.
Obraz produkcji zza kulis wyłania się również z relacji rodziców cytowanych przez Golus oraz blogowych opisów Dominiki i Marty, uczestniczek odcinka o parze jednopłciowej. Opowiadały one o ponad dwudziestoosobowej ekipie zajmującej mieszkanie od rana do wieczora, zakazie zwykłego prania czy sprzątania i prowokowaniu zmęczonych dzieci do płaczu oraz agresji. Według tych relacji chodziło o nagranie efektownego początku odcinka, pokazującego rodzinę pogrążoną w chaosie.
To świadectwa uczestników, które trzeba czytać z wyraźnym wskazaniem, kto opisuje wydarzenia. Nie można jednak pominąć ich w opowieści o programie, który obiecywał rodzinom pomoc.
Czy wszystko wyjaśniają „inne czasy”?
W odpowiedzi na krytykę Zawadzka odwołuje się do prezentyzmu, czyli oceniania przeszłości według dzisiejszych standardów. W wywiadach, m.in. w podcaście RMF FM „Co u nich słychać”, przekonuje, że realia 2006 roku były inne: „nie było wtedy mediów społecznościowych, żadnych plotkarskich serwisów, byliśmy innymi ludźmi, wszyscy się wspierali”. Wskazuje też na dominację behawioryzmu i ówczesną nieznajomość Rodzicielstwa Bliskości czy Pozytywnej Dyscypliny w Polsce.
„Podcastex” konfrontuje te wspomnienia z chronologią.
W roku startu „Superniani” ruszyły Pudelek i Nasza Klasa. Wcześniej działały już Grono.net oraz fora internetowe. Róża wspominała, że w 2007 roku producenci ostrzegali jej mamę, żeby „nie czytała komentarzy w internecie”. Z jej relacji wynika, że drwiny towarzyszyły rodzinie już wtedy. Późniejsze powtórki na kanałach grupy TVN i Discovery przez lata przypominały widzom uczestników programu.
Także wiedza o wychowaniu nie ograniczała się do metod pokazywanych w „Superniani”. Książki Jane Nelsen dotyczące Pozytywnej Dyscypliny ukazywały się w Polsce już w 2000 i 2002 roku. Rodzicielstwo Bliskości dopiero zdobywało szerszą popularność, ale nie oznacza to, że innych podejść nie było.
Pozostaje wreszcie pytanie, do którego nie potrzeba historii internetu ani przeglądu nurtów psychologicznych: czy płaczące, nagie dziecko powinno stawać się telewizyjnym widowiskiem? Jak zauważają podcasterzy, żeby dostrzec krzywdę w scenie z pustą wanną, nie trzeba było przewidywać TikToka.
Zawadzka ma zasługi w sprzeciwie wobec bicia dzieci. Uczestnicy mają prawo opowiedzieć, co kosztował ich udział w programie. Argument „innych czasów” tej rozmowy nie zamyka. Podobnie jak spór o to, czy prowadzący podcast śmiali się za głośno.