Przypadki w języku polskim

Przypadki w języku polskim to prawdziwa zmora uczniów czwartych klas szkół podstawowych oraz wszystkich obcokrajowców, którzy postanowili nauczyć się naszego języka ojczystego. Przedstawiamy, czym charakteryzują się przypadki języka polskiego oraz jak wykorzystywać je w praktyce!

Przypadki w języku polskim
elements.envato.com

Rodzaje przypadków w języku polskim

W języku polskim spotkać można siedem przypadków gramatycznych.
Wyróżnia się przypadki:

  • rzeczownika,
  • przymiotnika,
  • imiesłowów przymiotnikowych,
  • liczebników
  • zaimków.

Odmiana przez przypadki nazywana jest deklinacją. Głównym celem wprowadzenia przypadków jest możliwość formułowania zdań o różnym szyku, które pomimo zmiany kolejności wyrazów je tworzących nie utracą swojej logiki. Nazwy przypadków w wielu językach wywodzą się od swoich łacińskich odpowiedników. W języku polskim ta reguła nie funkcjonuje.

Przypadki – pytania oraz odmiana przez przypadki

Mianownik

Pierwszym z przypadków języka polskiego jest mianownik (łac. nominativus). Oddaje on formę podstawową danego wyrazu, którą można spotkać w słownikach.

Odpowiada na pytania: „kto?”, „co?”. Mamy z nim do czynienia najczęściej wówczas, gdy rzeczownik w zdaniu występuje w roli podmiotu:

To jest książka.
Adam jest motorniczym.
Mama zrobiła zupę.

Dopełniacz

Drugim z przypadków jest dopełniacz (łac. genetivus).

Ten odpowiada na pytania: „kogo?”, „czego?”. Najczęściej występuje w relacjach opisujących przynależność, na przykład:

Lalka Majki.
Książka Adama.
Biurko Basi.

Dopełniacza używa się też w zaprzeczeniach:

Kuba nie zrobił zadania domowego.
Asia nie wybiła szyby.
Nie mam flamastrów.

Celownik

Trzeci z przypadków to celownik (łac. dativus).


Odpowiada na pytania: „komu?”, „czemu?”. Występuje stosunkowo rzadko i opisuje najczęściej: dawanie, przyglądanie się, mówienie, sprzedawanie, oddawanie, pomaganie, dziękowanie oraz obiecywanie. Można go spotkać również w towarzystwie przyimków: „dzięki”, „wbrew”, „przeciw” oraz „ku”.

Celownik w zdaniu pełni funkcję dopełnienia dalszego i może zostać wykorzystany w następujący sposób:

Pani od matematyki postawiła Basi tylko trójkę.
Dzięki Tobie mam dom!
Dałam Tomkowi kalendarz.

Biernik

Czwarty z przypadków języka polskiego to biernik (łac. accusativus).

Odpowiada on na pytania: „kogo?”, „co?”. Kiedy posługujemy się nim dla opisu rzeczowników i zaimków osobowych, to zawsze pełnią one w zdaniu funkcję dopełnienia bliższego. Kiedy używamy biernika przy odmianie przymiotnika, to będzie on pełnił w zdaniu funkcję przydawki. Przykładami wykorzystania biernika są:

Kurtka Ani.
Przez Anię nie mogłem pójść na koncert.
Widziałam piękny obraz.

Narzędnik

Piątym z przypadków jest narzędnik, z języka łacińskiego: „instrumentalis”.

Odpowiada on na pytania: „kim?”, „czym?”. Ma szerokie zastosowanie.

Można użyć go do określenia narzędzia, przykładowo:

Wbiłem gwoździa młotkiem.
Namalował obraz ołówkiem.
Śrubę najlepiej wkręca się śrubokrętem.

Przy pomocy narzędnika z powodzeniem określimy również środek transportu:

Do Włoch poleciałem samolotem.
Nad morzę jadę samochodem.
Na święta pojadę pociągiem.

Przy pomocy narzędnika określimy również kim jesteśmy lub czym się interesujemy:

Jestem sprzedawcą.
Interesuję się sportem.

Dodatkowo narzędnik zawsze będzie łączył się z przyimkami takimi jak: „nad”, „z”, „pod”.

Sprawdź:  Spółgłoski w języku polskim: rodzaje spółgłosek

Miejscownik

Przedostatnim z przypadków w języku polskim jest miejscownik (łac. locativus).

Za jego pomocą z łatwością odpowiemy na pytania: „o kim?”, „o czym?”. Miejscownik służy do opisu miejsca, dlatego zawsze będzie nierozerwalnie występował z przyimkiem:

Myślę o zeszłych wakacjach.
Ferie spędziłem z rodzicami.
O mojej pracy wlałbym nie rozmawiać.

Wołacz

Ostatnim z przypadków jest wołacz.

Ten jako jedyny nie odpowiada na pytanie, a zawołanie: „o!”. Stosuje się go w zwrotach bezpośrednich oraz zawołaniach. Obecnie bardzo często przyjmuje formę równą mianownikowi. W języku łacińskim wołacz określa się jako „vocativus”.

Funkcja systemu deklinacyjnego jest bardzo istotna, ponieważ pomaga określić właściwą relację w zdaniu poszczególnych wyrazów. Dzięki temu nie ma konieczności trzymania się sztywnych ram konstrukcyjnych i porządkowych podmiotów względem orzeczenia i dopełnienia. Możemy sobie tutaj pozwolić na pewną dowolność.

Rodzice pytają o przypadki w języku polskim:

Na jakie pytania odpowiada dopełniacz?

Dopełniacz jest drugim przypadkiem w odmianie wyrazów. Odpowiada na pytania: „kogo?”, „czego?” i używa się go, aby określić przynależność. Jest drugim po mianowniku z najczęściej występujących przypadków. Dopełniacza można używać w charakterze dopełnienia, gdy orzeczenie zostało zaprzeczone lub w formie przydawki.

Na jakie pytania odpowiada celownik?

Celownik jest trzecim przypadkiem w deklinacji i odpowiada na pytania: „komu?”, „czemu?”. Używany jest jako dopełnienie dalsze lub oznaczenie celu/skutków szkody lub pożytku. Za pomocą celownika w języku polskim opisuje się przede wszystkim dawanie lub zbliżanie się.

Ile jest przypadków w języku polskim?

W języku polskim wyróżniamy siedem przypadków. Są one formami gramatycznymi, przez które daje się odmieniać: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, jak również zaimki. Przypadki w języku polskim odpowiadają na następujące pytania:

  • mianownik: „kto?”, „co?”,
  • dopełniacz: „kogo?”, „czego?”,
  • celownik: „komu?”, „czemu?”,
  • biernik: „kogo?”, „co?”,
  • narzędnik: „(z) kim?”, „(z) czym?”,
  • miejscownik: „o kim?”, „o czym?”,
  • wołacz: „O!”.
Sprawdź:  Epoki literackie w kolejności [charakterystyka i ramy czasowe konkretnych okresów w polskiej literaturze]

Zobacz również: Jak zamienić zdanie na równoważnik zdania?
Więcej artykułów w kategorii: Język polski

Dodaj komentarz

Rodzeństwo
Cytaty o rodzeństwie: Czy kochające się rodzeństwo jest możliwe?
Kochające się rodzeństwo to dla większości rodziców dwójki dzieci niespełnione marzenie. Ciągła konkurencja, kłótnie i dokuczanie? Tak nie musi wyglądać wasza codzienność... Jak to jest mieć rodzeństwo? Kto z Was ma rodzeństwo?
Czytaj dalej
Zdrowie rodziców
Mastodynia - objawy, przyczyny oraz leczenie
Mastodynia to niezwykle przykra dolegliwość, obniżająca komfort życia wielu kobiet. Istnieje na szczęście kilka sprawdzonych sposobów, dzięki którym można ją całkowicie usunąć albo przynajmniej znacząco zmniejszyć. Warto zatem poświęcić kilka
Czytaj dalej
Język polski
Jak napisać list do kolegi?
Kiedy nie mamy pewności, jak napisać list do kolegi albo koleżanki, powinniśmy na chwilę usiąść i zadać sobie kilka pytań na temat samego listu oraz osoby, o której myślimy. Dzięki
Czytaj dalej
Język polski
Jak napisać dedykacje do książki?
Książka to jeden z najbardziej wyjątkowych prezentów, jakie można podarować mamie, tacie, przyjaciółce oraz każdej innej bliskiej nam osobie. Jeśli jednak ma być prezentem na lata, warto pozostawić po sobie
Czytaj dalej
Język polski
Formy gramatyczne – określenie formy gramatycznej, przykłady, budowa
Co to jest forma gramatyczna? Jak wygląda określenie formy gramatycznej? Jak zbudowane są formy gramatyczne wyrazów? Jak określić formy gramatyczne czasownika? Jak zbudowane są formy gramatyczne wyrazów? Odpowiedzi na te
Czytaj dalej
Język polski
Jak zamienić zdanie na równoważnik zdania?
Wypowiedzenie stanowi uporządkowaną gramatycznie grupę wyrazów, zawierającą czytelną informację. Wypowiedzenie zawsze rozpoczynamy wielką literą, zaś kończymy wykrzyknikiem, wielokropkiem, znakiem zapytania bądź kropką. Wypowiedzenia dzielimy na: zdania (występują w nich orzeczenia),
Czytaj dalej
Język polski
Duchy w “Opowieści wigilijnej” [streszczenie]
Niezwykle istotną rolę pełnią duchy w "Opowieści wigilijnej". Streszczenie dzieła Charlesa Dickensa skupia się zwykle właśnie na postaci czterech duchów, które w Wigilię odwiedzają Ebenezera Scrooge'a, bohatera powieści. Chodzi o
Czytaj dalej
Język polski
Przymiotnik i jego odmiana
„Przymiotnik – odmiana” – w czasach edukacji zdalnej to jedna z częściej wpisywanych fraz do internetowych wyszukiwarek. I chociaż zagadnienie wydaje się banalnie proste i użytkowane w sposób intuicyjny, to
Czytaj dalej
Język polski
Mowa zależna i niezależna
Mowa zależna i niezależna stosowana jest przez nas na co dzień. Każdego dnia rozmawiając z kimś i zdając mu relacje z przeżytych zdarzeń przytaczamy cudze słowa. Możemy to robić w
Czytaj dalej
Język polski
Liczebniki – definicja, rodzaje i przykłady liczebników
Liczebniki poznaje każdy uczeń już w pierwszych klasach szkoły podstawowej. Wielu z nich ma jednak problem z ich prawidłowym odmienianiem czy zapisywaniem z partykułą „nie”. W artykule wyjaśniamy, co to
Czytaj dalej