Środki stylistyczne [funkcje, podział, rodzaje oraz przykłady środków stylistycznych]

Środki stylistyczne wielu osobom mogą kojarzyć się jedynie z interpretacją utworów pisanych wierszem podczas lekcji polskiego. Świadome posługiwanie się językiem wymaga jednak podstawowej znajomości niektórych z nich. Jakie środki stylistyczne wyróżniamy i do czego one służą?

Środki stylistyczne [funkcje, podział, rodzaje oraz przykłady środków stylistycznych]
elements.envato.com

Co to są środki stylistyczne ?

Środki stylistyczne stosowane są głównie w poezji, jednak osoby posiadające wiedzę na ten temat są w stanie wychwycić je również w codziennym języku mówionym. Wyróżnia się kilkadziesiąt środków stylistycznych, z których niektóre są znacznie bardziej popularne niż inne. Świadomie rozróżnianie większości z nich pozwala nie tylko na zrozumienie sensu danego utworu, lecz także wysławianie się w ciekawszy, bardziej kwiecisty sposób.

Środki stylistyczne w wierszu

Środki stylistyczne pojawiają się głównie w wierszach i dramatach. Są one stosowane zarówno do pokazywania emocji, jak i utrzymywania rytmiki utworu. Każdy ze środków stylistycznych używanych w języku polskim ma inne funkcje, które można w dowolny sposób ze sobą łączyć. Z tego powodu w jednym wersie wiersza może występować nawet kilka tego typu zabiegów. Doskonałym przykładem zaledwie dwóch wersów bazujących na kilku środkach stylistycznych jest początek Pana Tadeusza autorstwa Adama Mickiewicza, czyli doskonale wszystkim znane:

Litwo, Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Sam fragment jest apostrofą, jednak łączy w sobie również wykrzyknienie, porównanie oraz przerzutnię. Takich przykładów w polskiej literaturze jest naprawdę wiele, ale umiejętność zauważenia zastosowanych środków stylistycznych wymaga znajomości ich definicji i funkcji, które pełnią.

Środki stylistyczne i ich funkcje

Wyróżnia się kilkadziesiąt środków stylistycznych, dlatego omówienie każdego z nich może być nie lada wyzwaniem. Przyjrzyjmy się zatem podstawowym, najczęściej używanym zabiegom tego typu pojawiającym się w wielu popularnych utworach.

Porównanie

Porównanie przedstawia analogię pomiędzy dwoma rzeczami, zjawiskami czy postaciami. Ten środek stylistyczny występuje również w wersji rozbudowanej, w której porównywane zjawisko, rzecz lub postać znajduje się na końcu zdania. Jest to porównanie homeryckie mające swoje początki w słynnej Iliadzie Homera. W porównaniu powinny znaleźć się słowa: jak, jakby, na kształt, niczym, niby.

Metafora

Metafora, inaczej przenośnia, odbiera wyrazom ich pierwotne znaczenie. Ma ona charakter niedosłowny, a określenie jej głębszego sensu wymaga często znajomości innych utworów czy symboliki. Za metaforę uważane jest również uosobienie i ożywienie.

Ożywienie

Ożywienie, czyli animizacja, nadaje rzeczom i zjawiskom cechy istot żywych.

Uosobienie

Uosobienie, czyli personifikacja, polega n nadaniu rzeczom, zjawiskom lub zwierzętom cech ludzkich, takich jak, na przykład, mowa.

Epitet

Określenie rzeczownika najczęściej wyrażane przymiotnikiem. Ma ono na celu pokazywać cechy danego zjawiska, postaci czy rzeczy.

Onomatopeja

Onomatopeja, czyli wyraz dźwiękonaśladowczy, jak sama nazwa mówi, odnosi się do przedstawiania odgłosów.

Przerzutnia

Przerzutnia to przeniesienie części zdania lub pojedynczego wyrazu do kolejnego wersu w celu zachowania metrum wiersza lub zwrócenia uwagi na ważne pojęcia.

Neologizm

Neologizm to słowo nowo utworzone na potrzeby konkretnego utworu.

Archaizm

Archaizm stanowi przeciwieństwo neologizmu. Jest on słowem, które powszechnie wyszło z użycia. Często może być stosowany jako zabieg mający na celu przybliżenie odległych czasów.

Peryfraza

Peryfraza, inaczej omówienie, ma na celu ominięcie słów o mocnym wydźwięku, zastępując je delikatnymi określeniami o takim samym znaczeniu.

Apostrofa

Apostrofa to uroczysty zwrot do zjawiska, osoby lub przedmiotu.

Wykrzyknienie

Wykrzyknienie, inaczej eksklamacja, ma na celu wyrażenie silnych emocji mówiącego podmiotu. Często kończy się ono wykrzyknikiem.

Hiperbola

Hiperbola, czyli wyolbrzymienie, ma na celu podkreślać ogrom zjawiska, dodatkowo je wzmacniając. Przeciwieństwem hiperboli jest mało popularna litota.

Powtórzenie

Powtórzenie polega na wielokrotnym użyciu tego samego słowa w celu podkreślenia jego znaczenia lub nadania rytmu. Ten środek stylistyczny dzieli się na anaforę, epiforę, paralelizm oraz refren w zależności od dokładnej budowy wersów i ułożenia wyrazów powtórzonych.

Synekdocha

Synekdocha, inaczej ogarnienie, to nazwanie przedmiotu lub zjawiska poprzez określenie jedynie jego fragmentu, a nie całości.

Elipsa

Elipsa, czyli wyrzutnia, polegająca na opuszczeniu elementu zdania, który jest oczywisty i da się go wywnioskować z kontekstu.

Inwersja

Inwersja to naruszenie szyku zdania poprzez zastosowanie szyku przestawnego (orzeczenie + podmiot zamiast podmiot + orzeczenie).

Pytanie retoryczne

Pytanie, na które odpowiedź jest doskonale znana. Ma ono na celu jedynie skłonić odbiorcę do przemyśleń na dany temat.

Oksymoron

Oksymoron, czyli epitet sprzeczny, polega na zestawieniu wyrazów o zupełnie przeciwstawnym, nielogicznym znaczeniu. Jest on często mylony z antytezą będącą nieco mniej znanym środkiem stylistycznym.

Antyteza

Antyteza to zestawienie dwóch elementów znaczeniowo przeciwstawnych w jedną całość, często całe zdanie rozdzielone przecinkiem. Ten środek artystyczny pojawia się w wielu polskich przysłowiach.

Nie są to wszystkie środki stylistyczne, ponieważ w języku polskim istnieje ich zdecydowanie więcej. Niektóre z nich są kojarzone jednak głównie przez osoby z wykształceniem filologicznym i nie są one omawiane na etapie podstawówki oraz liceum. Znajomość wyżej wymienionych przykładów powinna zdecydowanie wystarczyć do wstępnej interpretacji dowolnych utworów pisanych wierszem, a pozostałe środki literackie mogą stanowić ciekawostkę dla zainteresowanych.

Środki stylistyczne – przykłady

Kiedy znasz już funkcję niektórych środków literackich, przyszedł czas na omówienie przykładów pozwalających na lepsze zrozumienie sposobu ich używania. Oto one:

  • Porównanie – głupi jak koza
  • Metafora – w aureoli srebrnych włosów
  • Ożywienie – oddychające książki
  • Uosobienie – lis przemówił
  • Epitet – ogromny, nowoczesny obraz
  • Onomatopeja – buch, uch, puff
  • Neologizm – zjesieniały
  • Archaizm – babizna (obecnie spadek po babci)
  • Peryfraza – niemądry zamiast głupi
  • Apostrofa – Litwo, Ojczyzno moja!
  • Wykrzyknienie – Ach, to dziewczyna spod lasku!
  • Hiperbola – po najzieleńszym wzgórzu
  • Powtórzenie – zieleń, zieleń, coraz więcej zieleni i przestrzeni
  • Synekdocha – żołnierz polski zamiast armia polska
  • Elipsa – Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?
  • Inwersja – Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.
  • Pytanie retoryczne – Czyż to nie uroczy malec?
  • Oksymoron – ciepły śnieg
  • Antyteza -lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć

Podział środków stylistycznych

Środki stylistyczne dzielą się na fonetyczne, słowotwórcze, leksykalne, semantyczne i składniowe. Pierwsze z nich bazują na brzmieniu, drugie na budowie słów, trzecie na czerpaniu z określonych obszarów językowych (również z gwary), czwarte budują nowe znaczenie poprzez zestawienie wyrazów, a piąte dotyczą zabiegów w obszarze zdania.

  • Fonetyczne: aliteracja, eufonia, onomatopeja, rym, rytm.
  • Słowotwórcze: złożenie, zgrubienie, zdrobnienie, neologizm.
  • Leksykalne: archaizm, epitet, eufemizm, hiperbola, neologizm, peryfraza, porównanie, zdrobnienie, zgrubienie.
  • Semantyczne: alegoria, animizacja, epitet, hiperbola, ironia, litota, metafora, metonimia, synekdocha, oksymoron, personifikacja, symbol, porównanie.
  • Składniowe: anakolut, antyteza, apostrofa, elipsa, epifora, inwersja, paralelizm, przerzutnia, powtórzenie, pytanie retoryczne, wykrzyknienie.

Uczniowie pytają o środki stylistyczne:

Jaki środek stylistyczny uwydatnia podobieństwo?

Takim środkiem stylistycznym jest porównanie, które poprzez zestawienie obok siebie przedmiotów, zjawisk lub osób uwydatnia ich wspólne cechy. Do najczęściej

Jakie są środki stylistyczne w wierszu?

Środki stylistyczne są bardzo często używane w poezji – dzięki nim wiersze zyskują rytm oraz konkretny przekaz, również emocjonalny.

Czy środki stylistyczne to to samo co środki językowe?

Środki stylistyczne mogą być nazywane również poetyckimi, artystycznymi i językowymi. Kwestia ta bywa problematyczna i budzi wiele wątpliwości, dlatego najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest nazywanie tej grupy językowych zabiegów właśnie środkami stylistycznymi.

Czy środki stylistyczne to to samo co środki poetyckie?

Środki stylistyczne stosowane są głównie w poezji. Określenie środki stylistyczne i poetyckie może być stosowane wymiennie.

Gdzie występują środki stylistyczne?

Artystyczne środki wyrazu są stosowane nie tylko przez poetów, ale również innych twórców literatury. Bywają używane także w języku potocznym.

Jak środki stylistyczne kreują obraz przyrody?

Środki stylistyczne inaczej nazywane poetyckimi są dla pisarzy niczym farby dla malarzy – pozwalają wyrazić piękno (bądź brzydotę) otaczającego świata. Doskonale sprawdzają się też w opisach przyrody: malowniczych dolin, głębokich tafli jeziora oraz gęstych lasów. Środki zastosowane w opisach przyrody to m.in. porównania, epitety, animizacje czy personifikacje. Swoje miejsce znajdują też metafory oraz dźwiękonaśladownictwo.

Jak środki stylistyczne wpływają na argumentację wypowiedzi?

Wiele środków stylistycznych znajduje swoje zastosowanie w dyskusjach jako m.in. wzmocnienie argumentacji. W tym celu warto sięgnąć chociażby po anaforę, która polega na wielokrotnym powtórzeniu tego samego wyrazu lub zwrotu na początku następujących po sobie zdań. Antystrofa polegająca na powtórzeniu zwrotu w odwróconym szyku pozwoli na większe podkreślenie określonych treści. Zdarza się też, że mówcy chcąc w patetyczny sposób się do kogoś zwrócić sięgają po apostrofę. Wypowiedź mówiącego wzbogacą też metafory oraz epitety. A to oczywiście nie koniec! Wachlarz środków, po które warto sięgnąć w dyskusji jest bowiem o wiele szerszy.

Które środki stylistyczne podkreślają charakter psalmów?

Środki językowe użyte w psalmach będą się różnić w zależności od autora. Mogą się w nich znaleźć m.in. epitety, metafory czy porównania.

Czy archaizm to środek stylistyczny?

Archaizm to wyraz, postać fonetyczna lub fleksyjna, a także znaczenie wyrazu uważane za przestarzałe i współcześnie nieużywane. Podobnie jak neologizm, jest jednym ze środków poetyckich.

Dodaj komentarz

Newsy
Jak zrobić żel antybakteryjny w domu? Sprawdzone przepisy!
Płyn lub żel do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu można bardzo prosto przygotować w domu ze składników, które są znacznie łatwiej dostępne, niż gotowe żele antybakteryjne. Poniżej prezentujemy 3 sprawdzone
Czytaj dalej
Newsy
Jak nosić maseczkę żeby okulary nie parowały? 3 tricki na parujące okulary w masce
Wprowadzone 16 kwietnia rozporządzenie obligujące do zakrywania ust i nosa w miejscach publicznych z pewnością jest słuszne z punktu widzenia epidemicznego, ale... do najwygodniejszych nie należy. Wiedzą o tym szczególnie
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia Newsy
Kiedy egzamin ósmoklasisty 2020? [HARMONOGRAM, ZASADY BEZPIECZEŃSTWA]
Ze względu na epidemię koronawirusa tegoroczne egzaminy szkolne, w tym egzamin ósmoklasisty, odbędą się w innych terminach, niż pierwotnie planowano. Ministerstwo Edukacji Narodowej przedstawiło harmonogram egzaminów, a także wytyczne, których
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia Newsy
Zakończenie roku szkolnego 2020: Ile dni do wakacji?
Nadchodzące lato będzie z pewnością inne, niż wszystkie ubiegłe. Wiele planów wakacyjnych legło w gruzach w związku z pandemią koronawirusa. Dzieci i ich rodzice żyją w stałej niepewności dotyczącej terminów,
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia Newsy
Konferencja MEN: Rekrutacje do szkół w formie elektronicznej. Matury wyłącznie w formie pisemnej. Kiedy wyniki?
Szczegóły dotyczące harmonogramu egzaminów i rekrutacji przedstawił dziś (wtorek 19.05.2020) na konferencji prasowej minister edukacji narodowej Dariusz Piontkowski. Kiedy odbędą się egzaminy maturalne i ósmoklasisty? Kiedy uczniowie poznają ich wyniki
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia
15 lekcji angielskiego w kultowej grze Minecraft w super promocyjnej cenie
Słyszeliście o grze Minecraft? Założę się, że tak. Pewnie słyszycie o niej kilkakrotnie w ciągu dnia? Tę grę uwielbiają dzieci na całym świecie i w różnym wieku. Co więcej: mogą
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia Newsy
Otwarcie szkół już od 25 maja! Na razie tylko opieka nad uczniami klas 1-3 [III etap odmrażania gospodarki]
Rząd ogłosił na wczorajszej konferencji kolejny etap odmrażania gospodarki. Najważniejszą wiadomością dla rodziców jest to, że już od 25 maja nastąpi otwarcie szkół podstawowych. Mają one zapewnić opiekę uczniom klas
Czytaj dalej
Język polski
Jak napisać rozprawkę? Poznaj schemat dobrej rozprawki!
Każdy uczeń będzie musiał dowiedzieć się, jak napisać rozprawkę. Jest to wypowiedź pisemna, która wymaga rzeczowej argumentacji. W artykule wyjaśniamy krok po kroku, jak rozpocząć rozprawkę, w jaki sposób przedstawić
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia
Kolejowe ABC
Zbliża się lato i wakacje. Wszystko wskazuje na to, że ten czas będzie zupełnie inny niż dotychczas. Każda rodzina marzy o powrocie do codzienności sprzed epidemii. A z wakacjami kojarzy
Czytaj dalej
Edukacja i psychologia Newsy
Librus Synergia: Jak dodać załącznik?
Od momentu wprowadzania nauczania zdalnego najczęściej odwiedzanym portalem w domu większości uczniów jest Librus Synergia. Jak dodać załącznik w Librusie? Jak wysłać plik w Librusie do nauczyciela? Czy można go
Czytaj dalej