Formy gramatyczne – określenie formy gramatycznej, przykłady, budowa

Co to jest forma gramatyczna? Jak wygląda określenie formy gramatycznej? Jak zbudowane są formy gramatyczne wyrazów? Jak określić formy gramatyczne czasownika? Jak zbudowane są formy gramatyczne wyrazów? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań znajdują się w poniższym artykule.

Co to jest forma gramatyczna?

Forma gramatyczna to narzędzie językowe, które sprawia, że każdy wyraz będący odmienną częścią mowy, może pełnić w zdaniu odpowiednią rolę, taką jak na przykład funkcja podmiotu, funkcja przydawki lub funkcja dopełnienia. Oznacza to, że ten sam wyraz ubrany w inne formy gramatyczne może pełnić w zdaniu zupełnie inne funkcje. Dział gramatyki, który zajmuje się odmianą wyrazów nazywany jest fleksją, dlatego formy gramatyczne możemy nazywać inaczej formami fleksyjnymi.

Określenie formy gramatycznej

Formy gramatyczne możemy określać jedynie w przypadku tak zwanych odmiennych części mowy, czyli samodzielnych wyrazów, które w trakcie odmiany przybierają różne końcówki. Do odmiennych części mowy należą:

  • Rzeczownik, na przykład: orzeł, myśl, ciotka, koc, telewizor
  • Czasownik, na przykład: maluje, śpi, kwitnie, ogląda, pracuje
  • Przymiotnik, na przykład: mały, czerwona, słony, brzydki, dobry
  • Liczebnik, na przykład: jeden, trzeci, czwarty, podwójny, potrójny
  • Zaimek, na przykład: ja, twój, nikt, się, każdy

Forma fleksyjna wyrazu składa się z takich części jak:

  • temat fleksyjny – to jest ta część wyrazu, w której pojawia się jego znaczenie
  • końcówka fleksyjna – jest częścią gramatyczną odmiennej części mowy, którą dodajemy do tematu fleksyjnego. Wyróżnia się dwa typy końcówek fleksyjnych: przypadka, która występuje w takich częściach mowy jak rzeczownik, przymiotnik, liczebnik oraz zaimek i osoby, które występują przy odmianie czasownika.

Przykładowe tematy i końcówki fleksyjne:

  • Owej – ow (temat fleksyjny) + ej (końcówka fleksyjna)
  • Nasi – naś (temat fleksyjny) + i (końcówka fleksyjna)
  • Naszych – nasz (temat fleksyjny) + ych (końcówka fleksyjna)
  • Dwojga – dwojg (temat fleksyjny) + a (końcówka fleksyjna)
  • Trzech – trzy (temat fleksyjny) + ech (końcówka fleksyjna)
  • Polacy – Polac (temat fleksyjny) + y (końcówka fleksyjna)
  • Zamożni – zamożń (temat fleksyjny) + i (końcówka fleksyjna)
  • Chytremu – chytr (temat fleksyjny) + emu (końcówka fleksyjna)
  • Domów – dom (temat fleksyjny) + ów (końcówka fleksyjna)
  • Ojcze – ojcz (temat fleksyjny) + e (końcówka fleksyjna)
  • Ryb – ryb (temat fleksyjny) + (brak końcówki fleksyjnej)
  • Kotu – kot (temat fleksyjny) + u (końcówka fleksyjna)

Jak widać, podczas odmiany wyrazów ich końcówki się zmieniają, natomiast tematy fleksyjne przybierają różnorodne formy. Najczęściej temat fleksyjny jest dopełniaczem pozbawionym końcówki fleksyjnej. Jednak różnice w obszarze tematu fleksyjnego zdarzają się dość często i te różne tematy nazywamy tematami obocznymi. Zawartą w nich wymianę głosek nazywamy z kolei głoskami obocznymi. Jak to wygląda w praktyce?

PIES

  • MIANOWNIK: pies (temat fleksyjny) + (brak końcówki fleksyjnej)
  • DOPEŁNIACZ: ps (temat fleksyjny) + a (końcówka fleksyjna)
  • CELOWNIK: ps (temat fleksyjny) + u (końcówka fleksyjna)
  • BIERNIK: ps (temat fleksyjny) + a (końcówka fleksyjna)
  • NARZĘDNIK: ps (temat fleksyjny) + em (końcówka fleksyjna)
  • MIEJSCOWNIK: psi (temat fleksyjny) + e (końcówka fleksyjna)
  • TEMATY OBOCZNE: ps -, pies, psi –
  • GŁOSKI OBOCZNE: s : si (=ś); p : pi (p’); Ø : ‘e

WODA

  • MIANOWNIK: wod (temat fleksyjny) + a (końcówka fleksyjna)
  • DOPEŁNIACZ: wod (temat fleksyjny) + y (końcówka fleksyjna)
  • CELOWNIK: wodzi (temat fleksyjny) + e (końcówka fleksyjna)
  • BIERNIK: wod (temat fleksyjny) + ę (końcówka fleksyjna)
  • NARZĘDNIK: wod (temat fleksyjny) + ą (końcówka fleksyjna)
  • MIEJSCOWNIK: wodzi (temat fleksyjny) + e (końcówka fleksyjna)
  • TEMATY OBOCZNE: wod -, wodzi –
  • GŁOSKI OBOCZNE: d : dzi (=dź)

Formy gramatyczne czasownika

Czasownik odmienia się przez:

1. Osobę i liczbę

  • Pierwsza osoba liczby pojedynczej – ja robię
  • Druga osoba liczby pojedynczej – ty robisz
  • Trzecia osoba liczby pojedynczej – on / ona / ono robi
  • Pierwsza osoba liczby mnogiej – my robimy
  • Druga osoba liczby mnogiej – wy robicie
  • Trzecia osoba liczby mnogiej – oni, one robią

2. Czas (jedynie w trybie oznajmującym)

  • Czas przyszły – ja zrobię / ty zrobisz / on zrobi / my zrobimy / wy zrobicie / oni zrobią
  • Czas teraźniejszy – ja robię / ty robisz / on robi / my robimy / wy robicie / oni robią
  • Czas przeszły – ja zrobiłam / ty zrobiłeś / on zrobił / wy zrobiliście / oni zrobili

3. Tryb

  • Oznajmujący – na przykład „ja robię”
  • Przypuszczające – na przykład „zrobiłabym”
  • Rozkazujący – na przykład „zrób!”

4. Rodzaj

W liczbie pojedynczej wyróżniamy następujące rodzaje czasownika:

  • Męski – na przykład ON pracował / będzie mógł / robiłby
  • Żeński – na przykład ONA pracowała / będzie mogła / robiłaby
  • Nijaki – na przykład ONO pracowało / będzie mogło / robiłoby
  • Natomiast w liczbie mnogiej wyróżniamy takie rodzaje jak:

  • Męskoosobowy – na przykład ONI pracowali / będą mogli / robiliby
  • Niemęskoosobowy – na przykład ONE pracowały / będą mogły / robiłyby

Forma gramatyczna rzeczownika

Rzeczownik to część mowy, która odmienia się przez:

  • przypadki
  • liczby

Warto natomiast pamiętać o tym, że rzeczownik nie odmienia się przez rodzaje gramatyczne, ponieważ dla tej części mowy są one ściśle określone, na przykład rzeka zawsze będzie rodzaju żeńskiego, jezioro rodzaju nijakiego, telewizor rodzaju męskiego.

Odmiana rzeczownika przez przypadki

W odmianie rzeczownika wyróżniamy siedem przypadków:

  • MIANOWNIK odpowiada na pytanie KTO? CO? (na przykład dziewczynka w liczbie pojedynczej, dziewczynki w liczbie mnogiej)
  • DOPEŁNIACZ odpowiada na pytania KOGO? CZEGO? (na przykład dziewczynki, dziewczynek)
  • CELOWNIK odpowiada na pytania KOMU? CZEMU? (na przykład dziewczynce, dziewczynkom)
  • BIERNIK odpowiada na pytania KOGO? CO? (na przykład dziewczynkę, dziewczynki)
  • NARZĘDNIK odpowiada na pytania Z KIM? Z CZYM? (na przykład z dziewczynką, z dziewczynkami)
  • MIEJSCOWNIK odpowiada na pytania O KIM? O CZYM? (na przykład o dziewczynkach, o dziewczynce)
  • WOŁACZ wyraża zawołanie O! (na przykład dziewczynko, dziewczynki)

Wszystkie formy gramatyczne

W jaki sposób odmieniają się pozostałe części mowy?

Przymiotniki odmieniają się przez:

  • przypadek
  • liczbę
  • rodzaj

Liczebniki odmieniają się przez:

  • przypadek
  • liczbę
  • rodzaj

Zaimki przymiotne odmieniają się przez:

  • przypadek
  • liczbę
  • rodzaj

Zaimek osobowy (on) odmienia się przez:

  • przypadek
  • liczbę
  • rodzaj

Liczebniki główne odmieniają się przez:

  • przypadek
  • rodzaj

Zaimki osobowe (ja, ty) odmieniają się przez:

  • przypadek

Zaimki rzeczowe odmieniają się przez:

  • przypadek

Liczebniki zbiorowe odmieniają się przez:

  • przypadek

Rodzice pytają o formy gramatyczne

Jak zbudowane są formy gramatyczne wyrazów?

Formy gramatyczne wyrazów zbudowane są z tematu fleksyjnego i końcówki fleksyjnej, na przykład:

  • Praca – prac (temat fleksyjny) + a (końcówka fleksyjna)
  • Pracy – prac (temat fleksyjny) + y (końcówka fleksyjna)
  • Dom – dom (temat fleksyjny) + (brak końcówki fleksyjnej)
  • Domu – dom (temat fleksyjny) + u (końcówka fleksyjna)
  • Idę – id (temat fleksyjny) + ę (końcówka fleksyjna)
  • Idziesz – idzi (temat fleksyjny) + esz (końcówka fleksyjna)
  • Pisz – pisz (temat fleksyjny) + (brak końcówki fleksyjnej)
  • Piszcie – pisz (temat fleksyjny) + cie (końcówka fleksyjna)

Jak określić formy gramatyczne czasownika?

Czasownik odmieniamy przez osobę, liczbę, czas, tryb i rodzaj, na przykład:

ONA ROBI

  • OSOBA: trzecia osoba
  • LICZBA: liczba pojedyncza
  • CZAS: czas teraźniejszy
  • TRYB: tryb oznajmujący
  • RODZAJ: rodzaj żeński

Dodaj komentarz

Język polski

Jak zamienić zdanie na równoważnik zdania?

Wypowiedzenie stanowi uporządkowaną gramatycznie grupę wyrazów, zawierającą czytelną informację. Wypowiedzenie zawsze rozpoczynamy wielką literą, zaś kończymy wykrzyknikiem, wielokropkiem, znakiem zapytania bądź kropką. Wypowiedzenia dzielimy na: zdania (występują w nich orzeczenia),...

Czytaj dalej →
Język polski

Przypadki w języku polskim

Przypadki w języku polskim to prawdziwa zmora uczniów czwartych klas szkół podstawowych oraz wszystkich obcokrajowców, którzy postanowili nauczyć się naszego języka ojczystego. Przedstawiamy, czym charakteryzują się przypadki języka polskiego oraz...

Czytaj dalej →
Język polski

Sylaby: Jak dzielić wyrazy na sylaby?

Dzielenie wyrazów na sylaby to jedna z podstawowych umiejętności, którą muszą opanować dzieci przed rozpoczęciem edukacji w szkole podstawowej. Nauka dzielenia rozpoczynana jest już w młodszych grupach przedszkolnych po to,...

Czytaj dalej →
Język polski

Jak napisać list do kolegi?

Kiedy nie mamy pewności, jak napisać list do kolegi albo koleżanki, powinniśmy na chwilę usiąść i zadać sobie kilka pytań na temat samego listu oraz osoby, o której myślimy. Dzięki...

Czytaj dalej →
Język polski

Mowa zależna i niezależna

Mowa zależna i niezależna stosowana jest przez nas na co dzień. Każdego dnia rozmawiając z kimś i zdając mu relacje z przeżytych zdarzeń przytaczamy cudze słowa. Możemy to robić w...

Czytaj dalej →
Zakupy

Okulary przeciwsłoneczne dla dzieci

Okulary przeciwsłoneczne dla dzieci to bardzo ważny element garderoby, którego powinno się używać nie tylko latem, ale w słoneczne dni przez cały rok. Okulary mogą ochronić delikatne dziecięce oczy między...

Czytaj dalej →
Dolegliwości niemowląt

Pleśniawki u niemowlaka

Pleśniawki u niemowlaka nie należą do rzadkości. Maluchy bardzo często zarażają się podczas porodu infekcją grzybiczą od swoich mam. Jak rozpoznać pleśniawki i jak sobie z nimi radzić? Pleśniawki wywoływane...

Czytaj dalej →
Edukacja i psychologia

Jak wybrać szkołę podstawową?

Wybór szkoły podstawowej to jeden z dylematów, przed którymi stają rodzice przedszkolaków zbliżających się do rozpoczęcia we wrześniu nauki w pierwszej klasie. Czym się kierować, jakie aspekty brać pod uwagę? Podpowiemy,...

Czytaj dalej →
Rodzice.pl - ciąża, poród, dziecko - poradnik dla Rodziców
Logo
Enable registration in settings - general