Rzeczownik: Odmiany, rodzaje, podział i formy rzeczowników

Rzeczownik to jedna z podstawowych części mowy. Jak dzielimy rzeczowniki? Jak wygląda odmiana przez przypadki, osoby i rodzaje? Sprawdź!

Rzeczownik – odmiana i podstawowe informacje

W języku polskim rzeczownik stanowi odmienną część mowy. Odpowiadając na pytania: “kto? co?” określa zjawiska, osoby, zwierzęta i przedmioty. Każdy rzeczownik w języku polskim ma co najmniej jeden rodzaj, czyli żeński, męski lub nijaki. Kwestia odmiany tej części mowy może być jednak dosyć problematyczna.

Rzeczownik w języku polskim odmienia się przez przypadki i liczby. Jest to zupełnie inna sytuacja niż w innych językach, gdzie rzeczownik jest nieodmienną częścią mowy lub jego odmiana dotyczy jedynie rodzajników i samej liczby mnogiej w podstawowej formie. Polskie rzeczowniki odmieniają się przez przypadki w liczbie pojedynczej zgodnie z następującym schematem:

Mianownik (kto? co?) pies
Dopełniacz (kogo? czego?) psa
Celownik (komu? czemu?) psu
Biernik (kogo? co?) psa
Narzędnik (kim? czym?) z psem
Miejscownik (o kim? o czym?) o psie
Wołacz (o!) psie

Odmiana rzeczownika przez przypadki wygląda analogicznie również w sytuacji, gdy występuje on w liczbie mnogiej – ta część mowy odmienia się bowiem nie tylko przez przypadki, lecz także liczby. Oto schemat takiej odmiany:

Mianownik (kto? co?) psy
Dopełniacz (kogo? czego?) psów
Celownik (komu? czemu?) psom
Biernik (kogo? co?) psy
Narzędnik (kim? czym?) z psami
Miejscownik (o kim? o czym?) o psach
Wołacz (o!) psy

Najbardziej problematycznymi przypadkami jest biernik w liczbie pojedynczej oraz celownik w liczbie mnogiej. Pierwszy z nich może budzić wątpliwości z gatunku ,,kiślu czy kisielu”, natomiast drugi stanowi bardzo popularny błąd. Osoby go popełniające zamieniają końcówkę -om na -ą, przez co powstaje słowo zupełnie niewystępujące w języku polskim, a w niektórych przypadkach celownik liczby mnogiej przekształca się w narzędnik liczby pojedynczej (klasom – klasą). Jest to absolutnie błędna praktyka, nad którą należy pracować.

Rodzaje rzeczownika

Tak jak pisaliśmy każdy rzeczownik ma przypisany rodzaj. W liczbie pojedynczej wyróżnia się rodzaj męski, żeński i nijaki, a w mnogiej – niemęskoosobowy i męskoosobowy. Chcąc określić rodzaj rzeczownika w liczbie pojedynczej wystarczy postawić przed nim jeden z zaimków wskazujących: ten, ta lub to.

W liczbie mnogiej z rodzaju męskiego można wyodrębnić kolejne trzy grupy

  • męskoosobowy (chłopak),
  • męskożywotny (słoń),
  • męskonieżywotny (dom).

Pierwsza z nich dotyczy osób, druga zwierząt, a trzecia rzeczy martwych.

Zagadnieniem dla zainteresowanych, którego zdecydowanie nie porusza się w szkole, jest podział rzeczowników na takie, które występują jednocześnie w kilku rodzajach gramatycznych. Wśród rzeczowników żywotnych grupa ta określa się wspólnorodzajową (profesor, magister, sierota), natomiast w przypadku rzeczowników nieżywotnych jest ona nazywana dwurodzajową (ten cud, to cudo, ten szmat drogi, ta szmata, ten list, ta lista);

Podział rzeczowników

Rzeczowniki dzielą się na kilka grup wyróżnianych w związku z ich wieloma cechami. Dwa wyrazy o takim samym rodzaju mogą przynależeć do zupełnie różnych grup, wyodrębnionych ze względu na ich znaczenie czy budowę. Oto kategorie, na które dzielą się rzeczowniki w języku polskim:

  • nieżywotne i żywotne – rzeczowniki nieżywotne określają rzeczy martwe, w tym również rośliny, co z biologicznego punktu widzenia stanowi pewien paradoks. Żywotne natomiast dotyczą ludzi i zwierząt.
  • własne i pospolite – rzeczowniki własne odnoszą się do nazw pisanych wielką literą, podczas gdy pospolite są pisane małą literą.
  • rzeczowniki osobowe i nieosobowe – podział dotyczy osób oraz pozostałych przedmiotów, zwierząt czy roślin. Rzeczownikami osobowymi określa się jedynie istoty fantastyczne oraz ludzi.
  • abstrakcyjne i konkretne – w przypadku rzeczowników abstrakcyjnych chodzi zazwyczaj o uczucia, spostrzeżenia, nazwy cech oraz czynności oddzielone od danego przypadku ich zaistnienia. Rzeczowniki konkretne dotyczą natomiast przedmiotów lub zjawisk rozpoznawalnych przy użyciu ludzkich zmysłów. To właśnie one dzielą się na żywotne, nieżywotne, osobowe i nieosobowe.

Wśród tysięcy polskich rzeczowników można wyróżnić także takie, które pochodzą od konkretnych część mowy. Najczęściej są to rzeczowniki odczasownikowe, czyli gerundia oraz odprzymiotnikowe. Pierwsza grupa powstaje poprzez dodanie przyrostka -nie lub -cie do czasownika w bezokoliczniku z ,,odciętą” literą ,,ć”. W języku angielskim przyjmuje ona końcówkę -ing (wait – waiting, czekać – czekanie). Rzeczowniki odprzymiotnikowe pochodzą, jak sama nazwa mówi, od przymiotników. Są to zazwyczaj rzeczowniki abstrakcyjne, takie jak chwiejność, wierność czy trwałość.

Część rzeczowników (najczęściej te, które zaczerpnięto z języków obcych) jest nieodmienna. Przykładami takich wyrazów jest salami, okapi, graffiti, safari, tabu, zebu, tofu, guru, euro, espresso, whisky, Los Angeles, Monako, Tokio, kakao, makao, boa i wiele innych.

Formy rzeczownika i ich rozpoznawanie

Każdy rzeczownik przyjmuje inną formę w zależności od przypadku, przez który został odmieniony. Niekiedy formy poszczególnych przypadków danego rzeczownika się ze sobą pokrywają, jak ma to miejsce w przypadku dopełniacza i biernika wyrazu ,,pies”. Czy da się więc łatwo określić, w jaki sposób odmieniono wyraz ,,domy” w następującym zdaniu?

Kiedyś domy budowano z drewna.

Podczas szukania przypadku, przez który został odmieniony konkretny rzeczownik i uzyskał on daną formę, należy skupić się głównie na pytaniach zarezerwowanych dla każdego z nich. Forma ,,domy” pojawia się zarówno w mianowniku, jak i bierniku oraz wołaczu. Nie jest to przywitanie ani wykrzyknienie, więc wiemy już, że ostatni przypadek na pewno nie jest odpowiedzią na to pytanie.

W takiej sytuacji należy odnieść się do słowa ,,budowano” i zadać pytanie: co budowano? Pytanie ,,co?” pokrywa się również w mianowniku i bierniku. Dlatego można przekształcić je na: kogo budowano? W ten sposób docieramy do biernika, który odpowiada zarówno na pytanie ,,co?”, jak i ,,kogo?”. Dla Polaków kwestia ta jest w pełni intuicyjna, ale osoby uczące się naszego języka często mają duży problem w stwierdzeniu, przez który przypadek został odmieniony dany rzeczownik.

Zobacz też: Podział na odmienne i nieodmienne części mowy

Uczniowie pytają o odmianę rzeczownika:

Przez co odmienia się rzeczownik?

Rzeczownik jest odmienną częścią mowy – odmienia się przez przypadki i liczby, a także rodzaje. Odmiana przez przypadki nazywana jest deklinacją.

Jak dzielimy rzeczowniki?

Rzeczowniki dzielimy ze względu na ich znaczenie lub budowę. Na tej podstawie wyróżniamy:

  • nieżywotne i żywotne,
  • własne i pospolite,
  • rzeczowniki osobowe i nieosobowe,
  • abstrakcyjne i konkretne.

Czy rzeczownik odmienia się przez osoby?

Rzeczownik, w przeciwieństwie do czasownika nie odmienia się przez osoby, a jedynie przez rodzaje.

Czy rzeczownik odmienia się przez rodzaje?

Rzeczowniki mogą mieć rodzaj męski, żeński lub nijaki. By przyporządkować dany wyraz do konkretnego rodzaju należy poprzedzić go zaimkiem wskazującym ten, ta lub to. W liczbie mnogiej rzeczownik ma rodzaj męskoosobowy lub niemęskoosobowy.

Źródła:
  • "Gramatyka na bardzo dobry"

Dodaj komentarz

1 komentarzy: Rzeczownik: Odmiany, rodzaje, podział i formy rzeczowników

  1. Dziękuję. Bardzo mi pomogliście

    Język polski

    Sylaby: Jak dzielić wyrazy na sylaby?

    Dzielenie wyrazów na sylaby to jedna z podstawowych umiejętności, którą muszą opanować dzieci przed rozpoczęciem edukacji w szkole podstawowej. Nauka dzielenia rozpoczynana jest już w młodszych grupach przedszkolnych po to,...

    Czytaj dalej →
    Język polski

    Mowa zależna i niezależna

    Mowa zależna i niezależna stosowana jest przez nas na co dzień. Każdego dnia rozmawiając z kimś i zdając mu relacje z przeżytych zdarzeń przytaczamy cudze słowa. Możemy to robić w...

    Czytaj dalej →
    Język polski

    Jak napisać list do kolegi?

    Kiedy nie mamy pewności, jak napisać list do kolegi albo koleżanki, powinniśmy na chwilę usiąść i zadać sobie kilka pytań na temat samego listu oraz osoby, o której myślimy. Dzięki...

    Czytaj dalej →
    Język polski

    Jak napisać dedykacje do książki?

    Książka to jeden z najbardziej wyjątkowych prezentów, jakie można podarować mamie, tacie, przyjaciółce oraz każdej innej bliskiej nam osobie. Jeśli jednak ma być prezentem na lata, warto pozostawić po sobie...

    Czytaj dalej →
    Edukacja i psychologia, Język polski

    Zasady ortograficzne

    Język polski nie jest językiem łatwym do nauczenia nawet dla nas – osób posługujących się nim na co dzień, urodzonych w Polsce, uczących się w polskich szkołach. Ilość zasad ortograficznych...

    Czytaj dalej →
    Dodatki ślubne

    Buty ślubne

    Buty ślubne to zazwyczaj pantofelki na obcasie. Zobacz nasz przewodnik i wybierz wymarzone buty na ślub w kolorze białym lub ecru. A może wolisz kolorowe modele? Buty ślubne są nieodłącznym elementem...

    Czytaj dalej →
    Rodzice.pl - ciąża, poród, dziecko - poradnik dla Rodziców
    Logo
    Enable registration in settings - general