Co to są głoski?

Głoski to najmniejsze części mowy, które wymawia się i słyszy, ale nie zapisuje się ich. Nauka podziału wyrazów na głoski jest niezwykle ważna w rozwoju malucha i zazwyczaj stanowi pierwszy etap nauki czytania. Czym różni się głoska od litery i jak liczyć głoski?

Co to są głoski?
elements.envato.com
Najważniejsze w poniższym artykule:
  • Głoski to najmniejsze słyszalne części mowy. Nauka głoskowania jest wstępem do nauki czytania.
  • Liczba liter i głosek w wyrazie nie zawsze jest taka sama.
  • Wyróżniamy głoski dźwięczne i bezdźwięczne, ustne i nosowe.
  • Dziecko można uczyć głoskowania poprzez zabawę wykorzystując jedno z wielu ćwiczeń.
  • Przy podziale wyrazu na głoski myląca może być obecność w wyrazie litery "i", która może mieć zarówno funkcję zmiękczającą, jak i stanowić samodzielną głoskę.

Co to jest głoska?

Głoskami nazywa się najmniejsze części mowy, które nie są podzielne na mniejsze cząstki. Są one dźwiękami mowy, które są przez nas wymawiane oraz słyszalne. Najprostszy i najczęściej stosowany podział głosek to podział na samogłoski oraz spółgłoski.

Jakie są głoski? Przykłady głosek

Głoski dzieli się na kilka grup, w zależności od tego w jaki sposób są wymawiane.

  • Głoski nosowe – gdy je wymawiamy powietrze przechodzi przez usta oraz przez nos. Do takich głosek zalicza się: ą, ę, m, n, ń;
  • Głoski ustne – gdy je wymawiamy powietrze przechodzi jedynie przez usta. Do takich głosek zalicza się: a, b, f, i, k, l, o, t, u, w, z;
  • Głoski bezdźwięczne – gdy je wymawiamy nie występują drgania wiązadeł głosowych. Do takich głosek zalicza się: c, cz, ch, f, k, t, p, s, ś, sz;
  • Głoski dźwięczne – gdy je wymawiamy dochodzi do drgań wiązadeł głosowych. Do takich głosek zalicza się: wszystkie samogłoski oraz spółgłoski b, d, g, j, l, ł, m, n, r, z, ź, ż, dz, dź, dź;

Oprócz tego, rozróżnia się spółgłoski miękkie, czyli takie, które wypowiada się dotykając językiem podniebienia (należą do nich ć, ś, ź, ń, dź, l, j, b’, ch’, f’, k’, p’, m’, n’) oraz spółgłoski twarde, czyli takie, podczas wypowiadania których język znajduje się w innym położeniu (należą do nich b, c, ch, cz, d, dz, dż, f, g, k, l, ł, m, t, p, r, s, sz, ż).

Czym różni się głoska od litery?

Pojęcia głoski i litery są ze sobą ściśle związane, jednak nie są ze sobą tożsame. Warto mieć świadomość, czym różnią się głoski od liter. Litera to najmniejsza część mowy, jaka może zostać zapisana. Jest ona graficznym znakiem, za pomocą którego zapisywane są głoski. Definicja głoski mówi, że jest ona dźwiękiem. W związku z tym, litery i głoski najłatwiej rozróżnić zapamiętując następującą prostą zasadę:

  • Litery – zapisujemy i widzimy,
  • Głoski – wymawiamy i słyszymy.

W większości wyrazów liczba głosek odpowiada liczbie liter, ale nie należy przyjmować tej zasady za pewnik, gdyż w niektórych wyrazach głosek nie jest tyle samo co liter. Przykłady?

  • książka (6 głosek: k-si-ą-ż-k-a, 7 liter: k-s-i-ą-ż-k-a)
  • chrząszcz (5 głosek: ch-rz-ą-sz-cz, 9 liter: c-h-r-z-ą-s-z-c-z)
  • Warszawa (7 głosek: W-a-r-sz-a-w-a, 8 liter: W-a-r-s-z-a-w-a)

Czasami głoski są również niesłusznie mylone z sylabami. Warto zapamiętać, że sylaby to części wyrazów, które są złożone z samogłoski albo samogłoski i spółgłoski lub kilku spółgłosek. Przykładowy podział na głoski i sylaby wygląda następująco:

  • czapka (5 głosek: cz-a-p-k-a, 2 sylaby: cza-pka);
  • mucha (4 głoski: m-u-ch-a, 2 sylaby: mu-cha);
  • pies (4 głoski: p-i-e-s, 1 sylaba: pies).

Ile głosek ma wyraz?

Głoskowanie jest podstawą nauki czytania, gdyż w ten sposób dziecko ćwiczy tak zwany słuch fonematyczny. Naukę dzielenia wyrazów na głoski najlepiej zacząć od krótkich prostych słów, na przykładzie których maluch będzie mógł zrozumieć, czym są głoski i o co chodzi z dzieleniem wyrazów na najmniejsze słyszalne części. Warto rozpocząć od wyrazów 2 – 3 głoskowych, takich, które mają taką samą liczbę liter co głosek (na przykład kot, noc, oko). Podstawowym ćwiczeniem jest ćwiczenie syntezy i analizy słuchowej. Podczas analizy rodzic mówi cały wyraz (na przykład kot), a dziecko dzieli go na głoski (k-o-t). Synteza polega natomiast na tym, że rodzic głoskuje, a dziecko podaje pełny wyraz. Z czasem podczas ćwiczeń można wprowadzać coraz bardziej skomplikowane, dłuższe wyrazy, a także słowa, w których liczba liter nie jest taka sama jak liczba głosek.

Ucząc dziecko głoskowania, można skorzystać z wielu ćwiczeń, które wpływają na rozwój słuchu fonematycznego. Ćwiczenia warto dostosować do wieku dziecka i nie należy się przy tym zniechęcać, ponieważ dopiero dzieci w wieku szkolnym, czyli około sześciu – siedmiu lat będą w stanie wykonać każde z ćwiczeń. Oprócz syntezy i analizy jednym z podstawowych ćwiczeń jest wyróżnianie pojedynczych głosek w nagłosie, śródgłosie oraz wygłosie, czyli na początku, w środku oraz na końcu wyrazu. Warto pokazywać maluchowi również inne ćwiczenia:

  1. Pokaż dziecku kilka obrazków warzyw i powiedz, żeby maluch wskazał te warzywa, których nazwy zaczynają się od różnych, określonych głosek;
  2. Baw się z dzieckiem w sklep, w którym maluch może kupować tylko te rzeczy, których nazwy zaczynają się albo kończą na konkretne głoski;
  3. Wymawiaj różne wyrazy i powiedz dziecku, żeby klaskało, podskakiwało albo tupnęło, gdy usłyszy słowa rozpoczynające się od konkretnych głosek;
  4. Wymieniajcie z dzieckiem wszystkie męskie części garderoby, które zawierają na przykład głoskę “k” (na przykład krawat, koszula, skarpetki, kapelusz, kamizelka). Możecie wymyślać też inne kategorie;
  5. Wymieniajcie wszystkie części ciała, które zaczynają się od kolejnych głosek występujących w alfabecie;
  6. Podawaj maluchowi kolejne głoski, a dziecko niech mówi wyrazy, które zaczynają się albo zawierają podaną głoskę. Zabawę możesz odwrócić – niech dziecko zadaje głoski, a Ty mów wyrazy, które zaczynają się na te głoski;

W większej grupie dzieci można przeprowadzić zabawę, podczas której dzieci siedzą w kółku na dywanie. Na środku należy umieszczać różne przedmioty, na przykład owoce, warzywa, monetę czy zabawki. Zadaniem dzieci jest wyjście na środek, gdy na dywanie jest położony przedmiot, którego nazwa zaczyna się od takiej samej głoski, co imiona dzieci.

W przedszkolnej grupie można urządzić również konkurs, podczas którego maluchy będą miały za zadanie narysować jak największą liczbę obrazków o określonej tematyce (na przykład pojazdy, warzywa, owoce, zwierzęta), które zawierają określoną głoskę. Dobrym pomysłem jest również połączenie aktywności fizycznej z ćwiczeniem głoskowania. Niech dzieci staną w kółku i rzucają do siebie piłkę podając głoski zaczynające się od kolejnych liter alfabetu. Nauczyciel może też mówić głoski, od których powinny zaczynać się kolejne wyrazy. Dzieciom spodoba się również zabawa “Co mam przywieźć?”. Podczas niej maluchom po kolei podaje się głoski, a dziecko ma za zadanie powiedzieć miejscowość oraz przedmiot, którego nazwa zaczyna się od określonej głoski, na przykład na pytanie “Co mam przywieźć?” dziecko odpowiada “wrotki z Wrocławia” albo “teczkę z Torunia”.

Jak liczyć głoski?

Podział wyrazów na głoski wcale nie jest trudny, ale na początku może sprawiać maluchowi wiele problemów. Na początku wyraz, który chcemy podzielić na głoski należy wyraźnie, powoli wypowiedzieć. W wyrazie trzeba następnie wyodrębnić wszystkie dźwięki mowy, które się słyszy. Trzeba uważać przy literze “i” oraz dwuznakach, które nie we wszystkich przypadkach są jednoznaczne z głoskami. Jak już wcześniej wspomnieliśmy często w wyrazie jest tyle samo głosek, co liter. Takie wyrazy to na przykład:

  • K-o-t (3 głoski, 3 litery),
  • K-u-b-e-k (5 głosek, 5 liter),
  • W-o-d-a (4 głoski, 4 litery),
  • R-o-k (3 głoski, 3 litery),
  • S-m-o-k (4 głoski, 4 litery)

Niestety sprawa nie zawsze jest taka prosta i nie należy automatycznie utożsamiać liczby głosek z liczbą liter w wyrazie. Wyrazy, w których liczby te się różnią to między innymi:

  • Dzi-e-c-k-o (7 liter, 5 głosek),
  • Rz-e-cz-k-a (7 liter, 5 głosek),
  • P-o-rz-e-cz-k-a (9 liter, 7 głosek),
  • B-rz-u-sz-e-k (8 liter, 6 głosek),
  • P-rz-y-j-a-ci-e-l (10 liter, 8 głosek),
  • Ch-u-s-t-e-cz-k-a (10 liter, 8 głosek),
  • B-r-a-ci-a (6 liter, 5 głosek),
  • G-rz-e-ch-o-t-k-a (10 liter, 8 głosek).

W takich wyrazach jedna głoska jest zapisywana więcej niż jedną literą. Są to bardzo często wyrazy, które zawierają tak zwane dwuznaki, czyli połączenia liter takie jak ch, cz, dz, dź, dż, sz, rz. W takich słowach dwuznaki zawsze stanowią jedną głoskę.

Szczególną uwagę należy zwrócić na wyrazy zawierające literę “i”. Pełni ona funkcję zmiękczającą, ale może również pełnić rolę głoski. Litera “i” jest głoską w takich wyrazach, w których jest wyraźnie słyszana i wymawiana, tak jak na przykład w słowach: piłka, piwnica, pingwin, widły, miłość, litera, gitara, Wisła, pięć, pistolet. Jeśli jednak litery “i” nie wymawia się i nie słyszy wyraźnie, nie jest ona głoską, a zmiękczeniem głoski. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku takich słów jak między innymi zioła, pies, piosenka, kawiarnia, zielony, wiertarka, brzoskwinia, wiosna, wiadro, śnieg, miotła, ciasto.

Żeby ułatwić sobie zapamiętanie, kiedy “i” jest głoską, a kiedy zmiękczeniem, warto zrozumieć kilka zasad:

  • Jeśli litera “i” pojawia się za spółgłoską i przed samogłoską, jest zmiękczeniem spółgłoski występującej przed “i”;
  • Jeśli “i” występuje na końcu wyrazu albo przed spółgłoską, jest głoską (jednocześnie jest zmiękczeniem spółgłoski, która ją poprzedza);
  • Jeśli “i” jest pierwszą literą wyrazu jest ona głoską.

Istnieją oczywiście pewne wyjątki od tych zasad i bardziej skomplikowane wyrazy, na przykład takie, w których litera “i” pojawia się po samogłosce, jednak występują one niezwykle rzadko.

Przy okazji omawiania głosek, warto wspomnieć, czym są samogłoski oraz spółgłoski. Samogłoskami nazywa się dźwięczne głoski. Służą one wyrażaniu emocji i są wymawiane w rozciągły sposób. Do samogłosek zalicza się: a, ą, e, ę, o, u, ó, i, y. Samogłoski dzieli się na głoski ustne (a, e, i, o, y) oraz nosowe (ą, ę) ze względu na sposób, w jaki naciska się na podniebienie miękkie. Innym kryterium podziału jest położenie języka w ustach – rozróżnia się głoski tylne (ą, o, u, ó), głoski środkowe (a) oraz głoski przednie (e, ę, i, y). Kolejnym kryterium podziału jest kształt, w jaki układają się wargi podczas wymawiania tych głosek. Pod tym względem głoski dzieli się na płaskie (i, e, ę, y), okrągłe (ą, o, u) oraz obojętną (a). Głoski dzieli się także ze względu na ruch języka w płaszczyźnie pionowej na głoski wysokie (i, u, y), średnie (ą, e, ę, o) oraz niską (a). Gdy wymawia się samogłoski szerzej otwiera się jamę ustną, w związku z czym są one bardziej donośne niż spółgłoski. Spółgłoski to z kolei głoski, podczas wymawiania których słyszy się dwie głoski – na przykład, gdy wymawiamy głoskę “s” słyszymy “s-y” lub “e-s”. Poza tym, wymówienie spółgłoski wymaga zbliżenia albo zamknięcia warg albo innych części narządu mowy. W polskim alfabecie spółgłoski to: b, c, ć, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, w, z, ż, ź.

Dodaj komentarz

Przepisy Kulinarne
Pomysł na szybkie śniadanie dla dziecka
Wielu rodziców zastanawia się, jak zorganizować poranek, aby wszystko szło gładko i bez opóźnień. Niektóre rzeczy, jak plecak czy ubrania można przygotować dzień wcześniej, tak by rano mieć jak najmniej
Czytaj dalej
Zdrowie dziecka
Wstrząs mózgu u dziecka [objawy, rokowania, leczenie]
Wstrząs mózgu to uraz, który przytrafia się maluchom głównie podczas upadków z wysokości, nauki chodzenia czy szkolnych zabaw. Należy bacznie obserwować dziecko po urazie głowy, by móc w porę zauważyć
Czytaj dalej
Edukacja
Głoskowanie: czy faktycznie pomaga dziecku w nauce?
Dziecko w okresie przedszkolnym na różne sposoby przygotowuje się do nauki pisania i czytania, która będzie miała miejsce w szkole. Jedną z najpopularniejszych metod przygotowawczych jest głoskowanie. Choć z pozoru
Czytaj dalej
Edukacja
Jak nauczyć dziecko mówić?
Młodzi rodzice z niecierpliwością czekają na pierwsze słowa swojego dziecka. Czy będzie to "mama" czy "tata"? A może coś całkiem innego? Co jednak, jeśli oczekiwanie się wydłuża?  Czy istnieją sposoby
Czytaj dalej
Edukacja
Etyka w szkole
Etyka w szkole – temat kontrowersyjny od wielu lat. Zdania rodziców co do konieczności jego obecności w szkolnym rozkładzie zajęć są podzielone, podobnie jak klasy szkolne, w których część uczniów
Czytaj dalej
Edukacja Newsy
Kalendarz roku szkolnego 2019/2020. Szykuje się rok długich weekendów!
W roku szkolnym 2019/2020 szykuje nam się sporo długich weekendów! Pierwsze dwa już w listopadzie. I to bez konieczności brania jakichkolwiek dni wolnych. Kiedy następne? Kalendarz roku szkolnego 2019/2020 Rok szkolny 2019/2020
Czytaj dalej
Edukacja
Spółgłoski w języku polskim: rodzaje spółgłosek
Podział głosek na samogłoski i spółgłoski to wiedza potrzebna na etapie nauki mówienia małego dziecka. Dzięki niej możemy lepiej śledzić postępy rozwojowe pociechy. A w przypadku ewentualnych trudności z wymową
Czytaj dalej
Edukacja Newsy
Kiedy wypłata 300 zł na wyprawkę? Kto jako pierwszy otrzyma 300 Plus?
Rządowy program „Dobry Start" przyznaje rodzicom uczących się dzieci 300 zł na wyprawkę szkolną. Kiedy nastąpi wypłata pieniędzy z 300 Plus? Dodatkowe 300 zł na dziecko Program jest inicjatywą premiera Mateusza Morawieckiego. Z
Czytaj dalej
Edukacja
Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne
Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne to jeden z rodzajów terapii pedagogicznej, o której więcej przeczytasz w naszym poprzednim artykule. Maluchy w wielu szkolnym stają przed ogromną ilością wyzwań. Każdego dnia uczą się nowych rzeczy,
Czytaj dalej
Edukacja
Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka (WWR): na czym polega i kiedy zacząć zajęcia?
Każde dziecko rozwija się w swoim tempie. Zdobywanie nowych umiejętności uzależnione jest od wieku, stopnia rozwoju oraz przede wszystkim indywidualnych predyspozycji. To że jedno dziecko zaczyna chodzić w wieku 10
Czytaj dalej